Particolarità prima, seconda, terza declinazione
Genitivo singolare in -as:
• espressioni come mater familias, pater familias
Genitivo plurale in -um:
• amphora
• drachma
• parole composte da -cola e -gena
Dativo e ablativo plurale in -abus:
• filia
• dea
• liberta
• equa
Pluralia tantum:
| Athenae, arum | deliciae, arum = delizia |
| Cannae, arum | divitiae, arum = ricchezza |
| Syracusae, arum | epulae, arum = banchetto |
| Thebae, arum | insidiae, arum = agguato |
| indutiae, arum = tregua | |
| nuptiae, arum = nozze | |
| tenebrae, arum tenebra |
Particolarità della seconda declinazione
-us nei casi diretti:
• pelagus
• virus
• vulgus
Contrazione delle ii:
• I sostantivi in -ius e -ium escono al genitivo sia in -ii sia in -i
• I nomi in a-aius ed -eius contraggono sempre le due ii nel genitivo singolare e nel nominativo, dativo e ablativo plurale
• I nomi propri in -ius e i due nomi filius e genius escono al vocativo singolare in -i
• L’aggettivo meus al vocativo fa mi
Locativo singolare:
• humi = a terra
• belli = in guerra
Gen plur in -um:
• monete
• misure
• composti di vir
• popoli
• espressioni tecniche
Declinazione plurale di deus, dei, m = il dio
| Singolare | Plurale |
| DeusDei
Deo Deum Dive Deo |
Dii, di, deiDeorum, deum
Diis, dis, deis Deos Dii, di , dei Diis, dis, deis |
Pluralia tantum:
| Delphi, orum = Delfi |
| arma, orum = armi |
| inferi, orum = dei inferi |
| liberi, orum = figli (m. e f.) |
| superi, orum = dei supremi |
Singolare e plurale dello stesso sostantivo con significati diversi:
| bonum, i = bene | bona, orum = sostanze |
| castrum, i = fortezza, castello | castra, orum = accampamento |
| ludus, i = gioco, scuola | ludi, orum = spettacoli pubblici |
Sostantivi eterogenei:
locus, i = al plurale può essere loci, orum, m di un libro) e loca, orum, n (luoghi, località)
Particolarità della terza declinazione
Ricerca del nominativo :
• Dentale (D o T) + S = perdita dentale (nom.)
• Alternanza vocalica (o-i / e-i / u-i / u-e / u-o)
• C-G-K-Q + S = X (nom.)
• Rotacizzazione della S intervocalica (gen.)
Eccezioni del 1° gruppo:
Gen. sing in -um:
| Pater, patrisMater, matris
Frater, fratris Accipiter, -tris Iuvenis, iuvenis |
Senex, senisCanis, canis
Panis, panis Sedes, sedis Vates, vatis |
Eccezioni del 2° gruppo:
Gen. sing in -ium:
| cos, cotisDos, dotis
Faux, faucis Glis, gliris Ius, iuris Lis, litis Mas, maris |
Mus, murisNix, nivis
Plebs, plebis Quiris, -atis Penates, -ium Optimates, -ium |
Particolarità:
Nomi irregolari:
• Bos, bovis = il bue, la mucca, al plurale fa boves, boum, bubus e bobus, boves
• Caro, carnis = la carne, gen. pl. carnium
• Femur, feminis o femoris (n.) = la coscia, il femore
• Iecur, iecoris o iecinoris o iocinoris (n.) = il fegato
• Iter, itineris (n.) = il viaggio
• Iuppiter, iovis = Giove
• Suppellex, suppellectilis = la suppellettile
• Sus, suis = il porco, la scrofa al dativo e ablativo plurale fa subus
• Vis, roboris = al pl. forze militari, milizie
Singolare e plurale dello stesso sostantivo con significati diversi:
| Aedis, is = il tempio | Aedes, ium = la casa |
| Carcer, eris = il carcere | Carceres, um = i cancelli |
| Finis, is = il fine, confine | Fines, ium = il territorio |
| Ops, opis = l’aiuto | Opes, um = le ricchezze, i mezzi |
| Pars, partis = la parte | Partes, ium = partito, fazione |
| Sal, salis = il sale | Sales, ium = le arguzie |
| Sors, sortis = la sorte | Sortes, ium = i responsi, oracoli |
Nomi eteroclitici:
iugerum, i = sing. 2° decl. / pl. 3° decl.
vas, vasis = sing. 3° decl. / pl. 2° decl.

